Onlayn alqı-satqıda fırıldaq sxemləri: necə tanımalı və nə etməli

Elan saytlarında fırıldaqların demək olar hamısı iki şeydən birini istəyir: ya malı görməzdən əvvəl pul köçürməyinizi, ya da kart məlumatlarınızı — kartın arxasındakı CVV kodunu və ya bankın SMS ilə göndərdiyi təsdiq kodunu. Bu iki tələbi tanısanız, aşağıdakı beş sxemin heç biri işləməyəcək. Satıcı kimi pul almaq üçün sizə yalnız kart nömrəsi və ya hesab lazımdır: CVV və SMS kodu heç vaxt lazım deyil.

Qısa cavab: ən çox rast gəlinən sxemlər — görmədən beh və ya qabaqcadan ödəniş, «pulu almaq üçün» göndərilən saxta çatdırılma/ödəniş linki, kart məlumatı və SMS kodu istəmək, «artıq çox ödədim, fərqi qaytar» və görmədən depozit istənən saxta kirayə elanıdır. Qayda sadədir: malı görmədən pul göndərməyin, CVV və SMS kodunu heç kimə deməyin, balansı SMS-ə yox, bank tətbiqinə baxaraq yoxlayın. Pul itibsə, dərhal bankınıza zəng edib kartı bloklayın və Daxili İşlər Nazirliyinin «102» xidmətinə müraciət edin.

Hansı fırıldaq sxemləri ən çox yayılıb?

Sxemlərin adı dəyişir, amma quruluşu eynidir: tələsdirmək, sizi elan saytından kənar kanala (messencerə, «kuryer» saytına) çıxarmaq və pul və ya kod almaq. Cədvəldə hər sxemin əsas əlaməti və düzgün reaksiya var.

Satıcıya qarşı sxemlər necə işləyir?

Fırıldaq təkcə alıcıya qarşı deyil. Siz satırsınızsa, «alıcı» adətən çox tələsir, malı görmək istəmir və qiymətlə bazarlıq etmir — bu, real alıcı davranışına uyğun deyil. Sonra söhbəti messencerə keçirməyi təklif edir və «çatdırılma xidməti ilə ödədim» deyib link göndərir. Açılan səhifə tanınmış kuryer və ya bank saytına oxşayır, amma ünvanı fərqlidir və «pulu almaq» üçün kartın bütün məlumatlarını, sonra SMS kodunu istəyir. Kodu yazdığınız anda pul hesabınızdan çıxır.

İkinci variant — «artıq çox ödədim». Sizə bankdan gəlmiş kimi görünən SMS və ya köçürmə ekranının şəkli gəlir. Unutmayın: SMS-i istənilən nömrədən göndərmək, şəkli isə redaktə etmək olar. Yeganə etibarlı mənbə bankınızın tətbiqindəki çıxarışdır.

Alıcıya qarşı sxemlər necə işləyir?

Alıcını ən çox aşağı qiymət tələyə salır. Real qiymət enmələri adətən təmkinli olur: 27 sentyabr 2026-da Prayk-ın qiyməti düşənlər lentindəki son 300 enmədə tipik (median) endirim 12,5 % idi, enmələrin yarısı 7–20 % aralığında qalırdı. Bazar səviyyəsindən 40–50 % ucuz «təcili satış» elanı ya ciddi qüsurlu maldır, ya da tələ — səbəbini soruşun və malı görmədən pul göndərməyin.

Digər əlamətlər: satıcı yalnız yazışır, zəngə və görüşə razı olmur; şəkillər internetdən götürülmüş «kataloq» şəklinə oxşayır; eyni elan fərqli adlarla bir neçə dəfə yerləşdirilib; satıcı «bron», «növbə», «beh» sözləri ilə tələsdirir. Ev heyvanı, telefon və kirayə mənzil elanlarında bu sxemlər daha tez-tez görünür, çünki alıcı emosional qərar verir.

Prayk sizi necə qoruyur?

• Yazışmada avtomatik xəbərdarlıq. Prayk çatında mesajda beh, qabaqcadan ödəniş və köçürmə tələbi və ya kart nömrəsi aşkarlananda mesajın altında hər iki tərəfə xəbərdarlıq çıxır: «Malı görmədən heç vaxt beh və ya qabaqcadan ödəniş göndərməyin — Prayk bunu heç vaxt istəməz». Mesaj silinmir, qərar sizdədir. Ətraflı: yazışmada fırıldaq qoruyucusu.
• Nömrə qoruması. Satıcının nömrəsi elanda açıq mətn kimi dayanmır, bu da nömrə toplayan botların işini çətinləşdirir. Ətraflı: telefon nömrəniz necə qorunur.
• «Elanı yoxla». Elan səhifəsindəki Deal Score sətrindən «Elanı yoxla» hesabatını açın: hesabat qiyməti oxşar elanların medianı ilə tutuşdurur, qiymət tarixçəsini göstərir və satıcı siqnallarını sadalayır — satıcının nömrəsinin Prayk-da neçə gündür tanındığı, yazışmalarında «əvvəlcə beh» tipli mesajların işarələnib-işarələnmədiyi, elanlarına şikayət olub-olmadığı, şəkillərin əvvəlcə başqa satıcının elanında dərc olunub-olunmadığı. Qiymət bazardan kəskin aşağıdırsa, hesabat ayrıca yazır: «Malı görmədən öncədən ödəniş etməyin».
• «Nömrəni yoxla». Satıcı ilə başqa yerdə — məsələn, WhatsApp-da — tanış olmusunuzsa, onun nömrəsini Nömrəni yoxla səhifəsinə yazın: Prayk nömrənin nə vaxtdan tanındığını, neçə elanı olduğunu, elanlarına şikayət gəlib-gəlmədiyini, çatda «əvvəlcə beh köçür» şablonuna görə işarələnmiş mesajlarını və kopya elanlarını göstərir. Ad və ünvan açılmır, «etibarlıdır/etibarsızdır» hökmü verilmir — bunlar faktlardır, qərar sizindir. Elan səhifəsində də satıcının «Nömrə tarixçəsi» qısa kartı var.
• Şikayət düyməsi. Şübhəli elanı elan səhifəsindəki «Şikayət et» düyməsi ilə göndərin — bu, həm sizi, həm növbəti alıcını qoruyur.

Bu siqnallar ittiham deyil, yoxlamağa dəyər məqamlardır: yeni satıcı da vicdanlı ola bilər. Amma bir neçə siqnal üst-üstə düşürsə, görüşsüz sövdələşmədən imtina edin.

Pul artıq gedibsə, nə etməli?

1. Dərhal bankınıza zəng edin. Kartı bloklatdırın, əməliyyatı mübahisəli kimi qeyd etdirin və kartın yenidən buraxılmasını istəyin. Nə qədər tez zəng etsəniz, pulu dayandırmaq şansı bir o qədər çoxdur.
2. Sübutları saxlayın. Yazışmanın ekran görüntüləri, elanın linki, göndərilən link, köçürmə qəbzi, nömrələr — heç nəyi silməyin.
3. Polisə müraciət edin. Daxili İşlər Nazirliyi onlayn alış-verişlə bağlı xəbərdarlığında kibercinayətlə üzləşənlərə nazirliyin «102» Xidmət-Çağrı Mərkəzinə və ya nazirliyin rəsmi sosial şəbəkə hesablarına müraciət etməyi tövsiyə edir.
4. Bankla razılaşmazsanız, Mərkəzi Bankın istehlakçı müraciətləri kanallarından istifadə edə bilərsiniz (qaynar xətt səhifəsi aşağıdakı mənbələrdədir).
5. Platformaya bildirin. Fırıldaqçının elanını və profilini şikayət edin ki, başqaları da zərər çəkməsin.

Bu, ümumi məlumatdır, hüquqi məsləhət deyil — öz vəziyyətinizi bankınız və hüquq-mühafizə orqanları ilə dəqiqləşdirin.

Təhlükəsiz sövdələşmə üçün yoxlama siyahısı

• Malı görmədən, mənzilə baxmadan beh, depozit və ya «çatdırılma haqqı» göndərmirəm.
• CVV kodunu, kartın son istifadə tarixini və SMS təsdiq kodunu heç kimə demirəm və heç bir linkdə yazmıram.
• Pul aldığımı SMS-ə və ekran görüntüsünə görə yox, bank tətbiqindəki balansa görə yoxlayıram.
• Söhbəti mümkün qədər platformanın öz çatında saxlayıram — orada şübhəli ödəniş tələbləri işarələnir.
• Qiymət bazardan kəskin aşağıdırsa, elan səhifəsindəki «Elanı yoxla» hesabatına baxıram, satıcının nömrəsini isə Nömrəni yoxla alətində yoxlayıram.
• Görüşü gündüz, adamlı yerdə təyin edirəm; texnikanı yerində yoxlayıram.
• Böyük məbləği nağd daşımıram; köçürməni malı yoxladıqdan sonra, yerində edirəm. Köçürmə limitləri haqqında: kartdan-karta köçürmə limitləri.

Tez-tez verilən suallar

Satıcı kimi pul almaq üçün alıcıya nə deməliyəm?

Yalnız kart nömrəsini (16 rəqəm) və ya hesab rekvizitlərini. Pul almaq üçün CVV kodu, kartın son istifadə tarixi və SMS ilə gələn təsdiq kodu lazım deyil — bunları istəyən şəxs pulu göndərmək yox, götürmək istəyir.

«Pulu kuryer xidməti ödədi, linkə daxil olun» mesajı gəlib. Nə edim?

Linki açmayın. Bu, satıcılara qarşı ən yayılmış sxemdir: link rəsmi sayta oxşayan səhifəyə aparır və kart məlumatlarını, sonra SMS kodunu istəyir. Real alıcı pulu birbaşa köçürür və ya malı yerində ödəyir.

Beh vermək həmişə fırıldaqdırmı?

Həmişə yox, amma riski tamamilə sizin üzərinizə qoyur. Görmədiyiniz mal və ya mənzil üçün beh verməyin. Beh razılaşması lazımdırsa, bunu malı gördükdən sonra, yazılı şəkildə və tanınan tərəflə edin.

Prayk nə vaxtsa məndən ödəniş və ya kart kodu istəyirmi?

Yox. Prayk çatdakı xəbərdarlığı da məhz bunu yazır: «Prayk bunu heç vaxt istəməz». Prayk adından yazıb kod və ya ödəniş istəyən mesaj fırıldaqdır.

Pulu köçürdüm, satıcı cavab vermir. Pulu geri almaq olarmı?

Şans var, amma vaxtdan asılıdır. Dərhal bankınıza zəng edib əməliyyatı mübahisəli kimi qeyd etdirin, sonra «102»-yə müraciət edin və bütün sübutları təqdim edin. Bu, ümumi məlumatdır — prosedurunu bankınızdan dəqiqləşdirin.

Qiymət çox ucuzdursa, bu mütləq tələdir?

Mütləq yox — satıcı təcili pul lazım olduğu üçün də ucuz verə bilər. Amma 27 sentyabr 2026-da Prayk-da qiyməti düşən elanlarda tipik endirim 12,5 % idi; yarı qiymətinə təklif istisnadır. Belə elanda səbəbi soruşun, malı yerində görün və əvvəlcədən pul göndərməyin.

Mənbə və metodologiya

Sxemlərin təsviri elan platformalarında yayılmış ssenarilərə və Daxili İşlər Nazirliyinin onlayn alış-verişlə bağlı xəbərdarlığına əsaslanır: nazirlik satıcı və səhifənin həqiqiliyini ödənişdən əvvəl yoxlamağı, bank kartı məlumatlarını, CVV/CVC kodunu və SMS təsdiq kodunu üçüncü şəxslərlə paylaşmamağı, kibercinayətlə üzləşəndə «102» Xidmət-Çağrı Mərkəzinə müraciət etməyi tövsiyə edir. Rəsmi mənbələr: Daxili İşlər Nazirliyinin rəsmi saytı, Mərkəzi Bankın qaynar xətt və istehlakçı müraciətləri səhifəsi, Mərkəzi Bankın maliyyə sektorunda kibertəhlükəsizlik mərkəzi FinCERT. Prayk funksiyalarının təsviri platformanın 27 sentyabr 2026 tarixli versiyasına əsaslanır. Qiymət enməsi rəqəmi Prayk-ın açıq API-sindəki «Qiyməti düşənlər» lentindən 27 sentyabr 2026-da götürülüb: ən son 300 qiymət enməsi (bütün bölmələr), median — enmələri faizə görə düzəndə ortadakı dəyər; lentə yalnız 5–60 % aralığındakı və 5 AZN-dən böyük enmələr düşür. Bu, satıcıların elandakı qiyməti endirməsidir, faktiki satış qiyməti deyil.